Brand! Jan van der Heyden, schilder en uitvinder

4 december 2006

Het Rijksmuseum organiseert de eerste monografische tentoonstelling over Jan van der Heyden in Nederland sinds 1937. Van der Heyden behoort tot de belangrijkste 17de-eeuwse schilders van Nederlandse stadsgezichten. Daarnaast was hij bijzonder gefascineerd door brandbestrijding en is hij tot op de dag van vandaag bij velen bekend als de uitvinder van de brandslang. In de tentoonstelling in het Rijksmuseum wordt de veelzijdigheid van Van der Heyden, ook wel de Nederlandse Leonardo da Vinci genoemd, belicht. In het eerste deel is een hoogwaardige selectie van zestien schilderijen te zien afkomstig uit musea en particuliere verzamelingen in Europa en de Verenigde Staten. Het tweede deel van de tentoonstelling is gewijd aan zijn dramatische tekeningen en prenten van stadsbranden. Bovendien wordt zijn beroemde Slang-Brand-spuitenboek uit 1690 tentoongesteld, samen met een vroeg exemplaar van de slangbrandspuit. De expositie is van 2 februari t/m 30 april 2007 te zien in de Philipsvleugel van het Rijksmuseum en gemaakt in samenwerking met het Bruce Museum in Greenwich (VS).

Brandslang

Bijna alle tekeningen van Jan van der Heyden die we nu nog kennen, hebben iets van doen met zijn fameuze Slang-Brand-spuitenboek. Het unieke geschrift, voor het eerst verschenen in 1690, behandelt onder andere de calamiteitenbestrijding in geval van brand in de stad Amsterdam waarbij men gebruik maakte van een oude, vaak gevaarlijke en inefficiënte methode van blussen met behulp van leren brandemmers en oude brandspuiten. Ook beschrijft Van der Heyden zijn uitvindingen, waaronder zijn belangrijkste vondst de brandslang. Om te laten zien hoe effectief, veilig en bovenal kostenbesparend zijn methode is, geeft Van de Heyden in dit Slang-Brand-spuitenboek tot slot een chronologische opsomming van tientallen branden in Amsterdam die hij, naar hij zegt, alle met eigen ogen heeft aanschouwd, te beginnen met de brand van het oude Stadhuis op de Dam in Amsterdam in 1652, toen hij een jongen van vijftien jaar was. Zijn beschrijvingen hebben het directe, journalistieke karakter van ooggetuigenverslagen en vormen dan ook fascinerende lectuur.

Nachtelijke branden

De prenten vallen in twee categorieën uiteen: 'technische' afbeeldingen, waarop heel gedetailleerd de door Van der Heyden ontwikkelde spuiten zijn weergegeven en 'journalistieke', die met veel gevoel voor drama de branden en de trieste gevolgen daarvan in beeld brengen. Hoewel beide groepen hun eigen esthetiek hebben, zijn het vooral de grote taferelen van nachtelijke branden die een onuitwisbare indruk achterlaten. Ze schetsen de brandende stad met haar dicht opeengepakte, veelal nog houten, huizen als een claustrofobische inferno.

Meer informatie over de tentoonstelling